autor: dr Milovan Roganović, specijalizant neurologije, Klinika za neurologiju, Klinički centar Crne Gore

Rehabilitacija predstavlja nezaobilazan terapijski modalitet kod pacijenata oboljelih od multipleskleroze (MS). Do danas, nije usvojen jedinstveni terapijski protokol, te se i rehabilitacija MS pacijenata,baš kao i farmakoterapija, prilagođava svakom pacijentu pojedinačno. Primjena digitalnih biomarkera ibiosenzora predstavlja novi, inovativni pristup u praćenju efekata rehabilitacije u MS pacijenata, ali i moćan alat za monitoring efektivnosti imunomodulatorene terapije. Upravo navedeno je bilo tema nedavno završene ljetnje škole u koorganizaciji ECTRIMS-a i RIMS-a (Rehabilitation in Multiple Sclerosis).

U neurologiji je odavno poznat pojam neuroplastičnosti, a koji se definiše kao sposobnost mozga damijenja i svoju strukturu i funkciju, kao odgovor na različite intrizičke i ekstrinzičke stimuluse. Sve je višedokaza da akutni relaps, hronična neuroinflamacija ali i posljedična neurodegeneracija značajno smanjuju sposobnost neuroplastičnosti, što za posljedicu ima i smanjenu vjerovatnoću pozitivnog efekta primijenjene neurorehabilitacije. Mogućnost neuroplastičnog moduliranja u mlađih MS pacijenata se može porediti samogućnostima prosječnog, zdravog 50-godišnjaka. Navedeno dovodi do zaključka da MS pacijente moramoliječiti rano, i to visokoefektivnom terapijom, a sve kako bi se sačuvala moždana masa i poboljšale motorne i kognitivne performanse.

Efekat imunomodulatorne terapije na MS pacijente je jasan, dokazan u brojnim studijama, ali efekat neurorehabilitacije još uvijek nije dovoljno izučen. Postoje studije koje govore u prilog tome da rehabilitacione tehnike primijenjene na gornje ekstremitete utiču na mikrostrukturu bijele mase mozga, a da kod pacijenata kod kojih se rehabiltacija fokusira na donje ekstremitete dolazi do promjene mikroarhitektonike cerebeluma.

Objektivan problem u sprovođenju rehabilitacionih procedura je manja motivisanost MS pacijenata za sprovođenje istih, ali i dobro poznati hronični umor kao propratni simptom MS pacijenata. Poznato je da MS pacijenti, u poređenju sa opštom populacijom, imaju niži stepen fizičke aktivnosti čemu posebnodoprinosi atrofija kičmene moždine u vratnom segmentu, ali je dokazano i da fizička aktivnost pozitivno utiče na sposobnost neuroplastičnosti.

Kada govorimo o rehabilitacionim procedurama, poseban fokus treba usmjeriti i na kognitivnu rehabilitaciju jer je poznato da učestalost kognitivnih poremećaja u MS pacijenata iznosi i do 43%, te da njihovo prisustvo ne korelira sa EDSS-om, što znači i da vrlo ozbiljna kognitivna oštećenja možemo naći kod pacijenata sa niskim stepenom onesposobljenosti, u čak do 1/3 oboljelih.

Telerehabilitacija je takođe, naročito nakon COVID-19 pandemije, postala široko primjenljivana rehabilitaciona metoda. Njena primjena ima i naučnu potporu jer je poznato da, čak i samo gledanje fizičkih pokreta druge osobe aktivira tzv. human mirror neuron system u dornjem frontalnom girusu što ima pozitivan efekat na motorne performanse pacijenta.

Da sumiramo, neophodno je na vrijeme prepoznati rehabilitacione potrebe MS pacijenata, sprovoditiih po individualizovanom principu, ali i sprovesti nove, randomizovane kliničke studije kako bi se ipak stvorili uslovi za razvoj vodiča za rehabilitaciju MS pacijenata.

Posebno zanimljivo pitanje jeste kako mjeriti efekte primijenjene terapije na fizičku aktivnost i kognitivne funkcije – bilo da se radi o efektima imunomodulatorne terapije ili efektima rehabilitacionih procedura. U posljednje vrijeme sve više značaja se pridaje biosenzorima. Razvijen je veliki broj aplikacijaza mobilne telefone, senzora inkorporiranih u pametne satove, akcelerometara, pedometara, ali i aplikacija sa testovima memorije, pažnje, brzine čitanja i procesiranja informacija koje omogućavaju veoma precizno praćenje pacijenata. Tehnologija je napredovala do toga da danas na tržištu SAD-a postoje senzori koji detektuju napunjenost mokraćne bešike (tzv. bladder-wereables) i podsjećaju pacijenta koji pati od urinarne inkontinencije na neophodnost pražnjenja bešike ali i na neophodnost sprovođenja Kegelovih vježbi. Podaci koji se prikupljaju navedenim biosenzorima od velike su koristi za analizu efekata primijenjenih terapijskih procedura, ali njihova primjena još uvijek nije uključena u sprovođenje kliničkih studija. Prednost biosenzora i aplikacija je u tome što se jednostavni, a klinički važni testovi za procjenu motoričnih i kognitivnih sposobnosti, mogu kroz njih implementirati. Na primjer, poznato je da je SDMT (Symbol Digit Modalities Test) jedan od najboljih za detekciju poremećaja brzine procesiranja informacija u MS pacijenata, a ne predstavlja poseban izazov da se on uvrsti u aplikacije koje bi bile instalirane na pametnim telefonima MS pacijenata. Podaci dobijeni na ovaj način važni su kliničaru kako bi na što bolji način stekao uvid u stanje MS pacijenta.

Do trenutka kada će odgovore na pitanja o efektivnosti primijenjenih terapijskih procedura davati vještačka inteligencija, neophodno je da i na teritoriji Crne Gore, u svakodnevnom radu sa MS pacijentima, imajući u vidu da se radi uglavnom o mlađim pacijentima, implementiramo neki od dostupnih biosenzora, te da time bolje saznamo kakav život oni zaista žive. Jedino na taj način terapijski pristup može biti individualizovan a ishodi liječenja bolji.